Vakleerkrachten bewegingsonderwijs hebben vaak last van hoofdpijn, concentratieverlies en overprikkeling. Ook hebben ze vaker tinnitus dan gemiddeld. En het risico op gehoorschade is aanzienlijk. 

Dit alles blijkt uit het onderzoek Grip op geluid van Fontys Hogescholen onder leiding van Saskia Tuinder. Uit het onderzoek blijkt tevens dat de helft van de gymdocenten niet bekend is met het recht op gehoorbeschermers vanuit hun werkgever. 

Te hoge geluidsniveaus in alle sportzalen 

Veel gymleraren geven aan aanzienlijke last te ervaren van de hoge geluidsniveaus in de sporthallen. Uit de metingen blijkt ook dat dit niet voor niets is. "We zien in onze eerste metingen dat er in alle onderzochte zalen overschrijdingen zijn." 

"Dan moet je denken aan geluidsniveaus boven de 80 decibel, maar in een aantal van de onderzochte zalen sloeg de meter zelfs uit naar 88 dB of 92 dB." Dat is een geluid vergelijkbaar met dat van een voorbijrazende trein, een haardroger op volle kracht en een elektrische zaag. 

"Wij zijn hier enorm van geschrokken en ik vind het ook ernstig dat gymleraren die zulk belangrijk werk leveren nu eigenlijk geen veilige werkomgeving hebben," zegt Tuinder. 

Jorieke Steenaart van de Koninklijke Vakvereniging Lichamelijke Opvoeding (KVLO) is niet verbaasd over de onderzoeksresultaten. De vakvereniging krijgt al jaren klachten over geluid. Uit een peiling onder de achterban blijkt dat "58 procent van onze leden (primair onderwijs) last heeft van slechte akoestiek," aldus Steenaart. En dat leidt tot vermoeidheid, gehoorklachten en soms zelfs tot uitval. 

Een op de drie gymleraren heeft tinnitus 

Uit het vragenlijstonderzoek onder de gymdocenten kwam naar voren dat een op de drie ondervraagden een piep in het oor ervaart. Gemiddeld geeft een op de vijf mensen met een overeenkomstige leeftijd dat aan. De blootstelling aan de hoge geluidsniveaus in de gymzalen kan daarvoor de reden zijn. 

Blootstelling aan hoge lawaainiveaus kunnen op de lange termijn tot gehoorschade leiden, met tinnitus als gevolg. Zo wordt oorsuizen ook wel genoemd. Je hoort dan geluiden zonder dat deze er werkelijk zijn. Bijvoorbeeld ruisen, fluiten, suizen of muzikale geluiden. Dit kan hoog of laag zijn, continu of afwisselend en hard of zacht. Tinnitus is een geleidelijk proces dat een werknemer in het begin vaak niet in de gaten heeft. 

Slechte akoestiek en hoge geluidsintensiteit 

Bij gehoorbeschadiging op het werk door lawaai denk je al snel aan het lawaai van machines en gereedschap. Toch kan er ook lawaaislechthorendheid ontstaan door het hoge geluidsniveau dat mensen en dieren kunnen produceren. Daar is een naam voor: 'levend lawaai'. Denk aan het lawaai in een zwembad, dierenasiel of kinderdagverblijf. 

Vaak zijn dit gebouwen met ruimtes met een zogenaamde 'harde' akoestiek. Om praktische redenen wordt er daar weinig gebruikgemaakt van dempende materialen. Door het gebruik van stenen, glas, zeil en hout is de akoestiek niet optimaal. Dat kan voor galm zorgen, waardoor het lawaai niet wordt geabsorbeerd en harder klinkt. 

Relatief jong eerste tekenen van gehoorschade 

Zowel een galmende akoestiek als een hoge geluidsintensiteit hebben nadelige gevolgen voor het verstaan van spraak en dragen bij aan het risico op gehoorschade. Dat bevestigt Tuinder. In haar onderzoek heeft ze namelijk ook gehoortesten uitgevoerd bij 70 gymdocenten. 

"Je ziet bij een deel van de door ons geteste docenten al aanwijzingen dat hun gehoor iets is afgenomen. De deelnemende vakleerkrachten waren relatief jong, gemiddeld 35 jaar. We zagen ondanks dat al de eerste tekenen van gehoorschade. Zij hebben vaker dan leeftijdsgenoten een gehoordip bij de 4000 Hz en 6000 Hz. Dat is precies de plek waar je slechthorendheid door lawaai ziet ontstaan," schetst de onderzoeker. 

Meer verzuim en grotere ongevallenkans door gehoorproblemen 

Werknemers met gehoorproblemen blijken meer risico te lopen op verzuim dan goedhorenden. Maar het gehoor wordt meestal niet als oorzaak aangemerkt. In een kwart van de gevallen geven mensen met gehoorproblemen als reden voor hun verzuim vermoeidheid, stress of een burn-out op. 

Er is onder werknemers met gehoorproblemen dus meer stressgerelateerd verzuim. Ook melden zij zich in het algemeen vaker ziek. Werknemers met tinnitus hebben daarnaast 25 procent meer kans op ongevallen op de werkvloer. Dat blijkt uit een onderzoek van zorgverzekeraar CZ. 

De klachten die de gymdocenten ondervinden, lijken dus op klachten die zich ook bij overspannenheid en burn-out kunnen voordoen. Toch blijken ze gerelateerd te zijn aan het lawaai in de sporthallen. Tuinder zegt daarover: "Gymleraren die in een zaal met rustige akoestiek werken, hebben minder last van overprikkeling en hoofdpijn. De klachten nemen vaak weer af als de gymleraar enige tijd in een rustige omgeving is geweest." 

"Het gebeurt ook dat de overprikkeling ertoe leidt dat de gymleraar buiten het werk om minder sociale contacten opzoekt, omdat hij of zij eerst moet afschakelen. Het heeft op die manier ook invloed op de kwaliteit van hun leven." 

Gehoorschade bij gymleraren voorkomen: 2 aanbevelingen 

Met het onderzoek wil Tuinder bewustwording creëren. Niet alleen bij gymleraren, maar ook bij schoolbesturen, beleidsmakers, opleiders en studenten. Om zo een bijdrage te leveren aan een gezonde werkomgeving. 

Op 4 juni 2024 organiseert de onderzoeksgroep een symposium waar ze de onderzoeksresultaten presenteren. De groep komt dan ook met aanbevelingen, maar draagt nu al twee suggesties aan. 

1. Geluidspanelen voor betere akoestiek 

Aan de hoeveelheid decibellen valt volgens Tuinder iets te doen. De akoestiek van sportzalen kan onder meer verbeteren door het aanbrengen van akoestische wand- en plafondpanelen.  

"Die absorberen het geluid en verminderen zo de galm in een ruimte. Het helpt enorm om de akoestiek aan te passen. Uit ons onderzoek is gebleken dat een ruimte daardoor als veel aangenamer en rustiger wordt ervaren." 

2. Standaard geluidsonderzoek en gehoorbeschermers 

"Nu is het nog zo dat de vakleerkracht zelf om een geluidsonderzoek moet vragen," aldus Tuinder. "Wij denken, op basis van ons onderzoek, dat elke vakleerkracht hier standaard recht op heeft." Dan hoeft er ook geen discussie meer te zijn over gehoorbeschermers. 

Werkgevers zijn verplicht boven een geluidsniveau van 80 dB(A) gehoorbeschermers te verstrekken en werknemers zijn verplicht deze boven de 85 dB(A) te dragen. Ondanks dat blijkt dat 50 procent van de ondervraagde gymleraren niet weet dat ze hier wettelijk recht op hebben. 

Een deel van de vakleerkrachten uit het onderzoek geeft aan gehoorbescherming onmisbaar te vinden. Een ander deel vindt dat het de communicatie beperkt. Dat laatste vinden ze zeker wanneer ze les moeten geven aan jonge kinderen, omdat het verstaan van spraak dan erg belangrijk is. Tegenwoordig bestaan er echter goede gehoorbeschermers met filters, waarmee de spraak redelijk goed behouden blijft. 

Blijvende aandacht voor geluid en gehoor 

De kans op een vervolgonderzoek is aanwezig, zegt Tuinder. "Dit onderzoek heeft ons geleerd dat het belangrijk is om voor geluid en gehoor aandacht te blijven vragen. Gehoorschade is een moeilijk waarneembaar arbeidsrisico. Je ziet het niet, het treedt sluipenderwijs op, en als je gehoorschade hebt, is het onomkeerbaar. Daarom willen we hier graag mee verder. Om een gezonde werkomgeving met betrekking tot geluid stevig op de kaart te zetten." 

Bronnen: Pointer, Fontys, Hoorzaken.nl